Zemin Etüt Raporunu Okuma: Teklif İçin Gereken Bilgiler

İki rapor, iki farklı işlev

Tebliğ, zemin ve temel etüt raporunu iki bileşene ayırır. Veri raporu, arazi ve laboratuvarda gerçekleştirilmiş zemin araştırmalarından elde edilen verilerin sunulduğu rapordur. Geoteknik rapor ise statik, dinamik ve deprem etkileri göz önüne alınarak arazi zemin modelinin oluşturulduğu, zemin tabakaları için geoteknik tasarım parametrelerinin verildiği ve temel tasarımına ilişkin önerilerin yapıldığı rapordur.

Teklif hazırlayan taşeron için bu ayrım kritiktir: geoteknik raporun sonuç bölümündeki temel tipi önerisi bir başlangıç noktasıdır, girdi değildir. İmalat metodu ve birim fiyat, veri raporundaki ham loglardan ve laboratuvar sonuçlarından çıkar. Sadece sonuç bölümü okunarak verilen teklifler, sahada tabaka değişimiyle karşılaşıldığında revizyona gider.

Teklif için raporda aranacak on bilgi

Aşağıdaki liste, bir derin temel veya zemin iyileştirme teklifinin fiyat ve yöntem kararını doğrudan etkileyen bilgileri sıralar. Her maddenin raporda karşılığı yoksa, o kalem teklifte varsayım olarak işaretlenmelidir.

• 1. Sondaj logları: Tebliğ eklerinde sondaj logu ve araştırma çukuru logu formatı zorunlu tutulur. Log üzerinde tabaka sınırları, manevra derinlikleri, karot yüzdesi ve numune alma derinlikleri okunur. Kazık boyu buradan çıkar.
• 2. SPT-N değerleri ve düzeltmeleri: Ham N, N60 ve (N1)60 ayrımı yapılmış mı? Delgi verimliliği belirtilmiş mi? Kazık çevre sürtünmesi ve uç direnci hesapları bu değerlere dayanır.
• 3. Yeraltı su seviyesi (YASS): Sondaj sırasındaki ve stabil hâldeki seviye ayrı ayrı verilmeli, ölçüm tarihi yazılmalıdır. Mevsimsel değişim bilgisi CFA-fore kazık tercihini ve iksa/susuzlaştırma kalemini belirler.
• 4. Dane dağılımı ve kıvam limitleri: Elek analizi, ince dane yüzdesi, likit limit, plastik limit ve plastisite indisi. Jet grout ve derin karıştırma uygulanabilirliği ile burgu tıkanma riski buradan değerlendirilir.
• 5. Sıvılaşma analizi ve güvenlik sayısı: Hangi yöntemle, hangi deprem senaryosu (Mw ve yer ivmesi) ile yapılmış? Derinliğe göre güvenlik sayısı profili ve sıvılaşma sonrası oturma tahmini verilmiş mi?
• 6. Taşıma gücü ve oturma hesabı: Nihai ve emniyetli taşıma gücü, kullanılan güvenlik katsayısı, oturma tahmini ve kabul edilen sınır oturma. Yüzeysel temel yetersizse gerekçesi yazılmış olmalıdır.
• 7. Yerel zemin sınıfı (ZA-ZF): TBDY-2018'e göre belirlenen sınıf ve dayandığı parametre (Vs, N60 veya cu). Bu sınıf, sıvılaşma incelemesinin zorunlu olup olmadığını da belirler.
• 8. Laboratuvar deney sonuçları: Doğal birim hacim ağırlık, su muhtevası, serbest basınç, üç eksenli ve/veya kesme kutusu, konsolidasyon; ayrıca zemin ve yeraltı suyunun kimyasal analizi (sülfat, klorür, pH).
• 9. Araştırma noktaları vaziyet planı: Tebliğ eki olarak zorunludur. Sondaj noktalarının bina oturumuna göre konumu, parsel dışında kalan sondajlar ve enterpolasyon boşlukları buradan görülür.
• 10. Yapı yükü ve temel bilgisi: Kolon yükleri, bodrum sayısı, kazı derinliği ve temel tipi. Bu bilgi çoğu zaman raporda değil statik projede olur; teklif öncesi statik müellifinden alınmalıdır.

Araştırma yeterli mi? Sondaj sayısı ve derinliği

Raporun içeriğinden önce kapsamının yeterliliği kontrol edilmelidir. Uygulama esasları, temel taban alanı 300 m2'den az olan yapılarda en az 3 adet sondaj yapılmasını, taban alanının her 300 m2 artışında ilave sondaj eklenmesini ve 1.000 m2 üzerindeki yapılarda en az 5 adet sondaj bulunmasını öngörür (Böl. 7.2.2.2).

Derinlik için iki ölçüt verilir: temel tabanından başlayarak yapı genişliğinin en az 1,5 katı derinliğe inilmesi, ya da gerilme artışının efektif düşey gerilmenin yaklaşık onda birine düştüğü derinliğe ulaşılması. Kazıklı temel öngörülen bir parselde bu ölçüt tek başına yetmez; sondaj, öngörülen kazık ucundan aşağıya doğru yeterli bir mesafe daha sürdürülmüş olmalıdır. Sondajlar kazık ucu kotunda bitmişse uç taşıma gücü tahmini dayanaksız kalır.

Sıvılaşma ve yerel zemin sınıfı: yöntemi belirleyen iki başlık

TBDY-2018, Deprem Tasarım Sınıfı 1, 1a, 2 ve 2a olan binalarda, ZD, ZE veya ZF grubuna giren kumlu zeminlerde sıvılaşma potansiyelinin bulunup bulunmadığının incelenmesini zorunlu tutar. Raporda bu inceleme yoksa ve zemin sınıfı bu gruplardan biriyse, rapor teklif için hazır değildir.

Sıvılaşma analizinde yalnızca sonuç cümlesi değil, derinliğe göre güvenlik sayısı dağılımı okunmalıdır. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odasının TBDY-2018 ile uyumlu hesap cetveli kılavuzu, basitleştirilmiş analizin yanında sıvılaşma sonrası oturma, yanal deformasyon, kayma dayanımı kaybı ve kapak tabakası etkisinin de ayrıca hesaplanmasını kapsar. İyileştirme derinliği bu profile göre belirlenir; tek bir güvenlik sayısı değeriyle jet grout veya taş kolon derinliği kararlaştırılamaz.

Bölgesel genellemelerden kaçınmak gerekir. Samsun-Bafra Sahilkent yöresinde CPT verileriyle yapılan bir çalışmada, Mw 7,2 senaryosu altında incelenen kesitlerde sıvılaşma beklenmediği sonucuna varılmıştır (Sünnetci ve Ersoy, 2021). Delta zemini olması tek başına sıvılaşma anlamına gelmez; karar parsel bazındadır.

Kimyasal analiz: çoğu raporda atlanan başlık

Zemin ve yeraltı suyunun sülfat, klorür ve pH analizi, kazık betonu ve enjeksiyon harcı için bağlayıcı seçimini doğrudan belirler. TS EN 206, kimyasal etki maruz kalma sınıflarını (XA1, XA2, XA3) zemindeki suda çözünen sülfat ve yeraltı suyundaki sülfat içeriğine göre tanımlar; bu sınıflar minimum çimento dozajını, maksimum su/çimento oranını ve sülfata dayanıklı çimento gerekliliğini belirler.

Raporda kimyasal analiz yoksa, teklif metnine bu kalem için ayrı bir numune alma ve analiz iş kalemi konulmalı; bağlayıcı tipi sonuç çıkana kadar askıya alınmalıdır. Jipsli ve evaporitli formasyonların bulunduğu bölgelerde bu analiz opsiyonel değildir.

Rapor eksikse ne yapılır

Eksik bilgi teklifi durdurmaz, ama varsayımların yazılı hâle getirilmesini gerektirir. İzlenecek pratik sıra şudur: eksik kalem tespit edilir, ilgili müellif (jeoloji/jeofizik mühendisi veya statik proje müellifi) yazılı olarak bilgilendirilir, teklifte o kalem varsayım olarak ve varsayımın gerekçesiyle birlikte gösterilir, ve gerekiyorsa ilave araştırma ayrı bir iş kalemi olarak fiyatlandırılır.

Sık karşılaşılan üç eksiklik ve karşılığı: SPT verimlilik düzeltmesi verilmemişse hesap ham N üzerinden değil, kabul edilen bir verimlilik oranı açıkça belirtilerek yapılır; yeraltı su seviyesi ölçüm tarihi yoksa mevsimsel en yüksek seviye kabulü yazılır; kimyasal analiz yoksa bağlayıcı tipi analiz sonrası kesinleştirilir kaydı düşülür. Hiçbir durumda eksik veri, sessizce iyimser bir kabulle doldurulmamalıdır.

Rapordan teklife geçiş

Okuma sırası şu şekilde kurulduğunda teklif hazırlığı kısalır: önce vaziyet planı ve sondaj dağılımı, sonra loglar ve SPT profili, ardından yeraltı su seviyesi, sonra laboratuvar ve kimyasal sonuçlar, en son geoteknik raporun hesap ve öneri bölümü. Sonuç bölümüyle başlanmaması, müellifin kabullerini sorgulamadan devralmayı önler.

DA Global, kendisine iletilen zemin etüt raporlarını bu sırayla inceleyip 48 saat içinde yazılı ön görüş verir; ön görüş, uygulanabilir yöntem seçenekleri ve eksik veri listesini içerir. Bu, bağlayıcı bir teklif değil, teklif öncesi teknik değerlendirmedir.

Uygulama aşamasında doğrulama pratiği de baştan yazılmalıdır: karot alma, düşük deformasyonlu süreklilik (PIT) ve statik yükleme deneyleri DA Global bünyesinde yürütülür; yüksek deformasyonlu dinamik yükleme (PDA) bağımsız uzman kuruluş tarafından yapılır.