Derin kazı, kazı çeperinin serbest şevle güvenli tutulamadığı ve komşu yapı, yol veya altyapının kazı etki alanında kaldığı kazıdır. Çözüm; fore veya mini kazıklı perde, kuşak kirişi ve öngermeli ankrajlardan oluşan destek sistemi, gerektiğinde shotcrete kaplama ve kazı süresince deplasman izlemesidir. Sistem TS EN 1536 (kazık) ve TS EN 1537 (ankraj) kapsamında imal edilir.
Ne zaman iksa gerekir?
Kazı derinliği, zemin dayanımı ve komşu yapı mesafesi birlikte değerlendirilir. Bodrum katlı yapılarda parsel sınırına yakın kazılarda, yeraltı su seviyesinin kazı tabanının üstünde olduğu sahalarda ve yol, metro veya altyapı kazılarında yanal deplasmanın sınırlandırılması gerektiğinde serbest şev yerine destekli sistem tasarlanır.
Kararı geoteknik projeci verir; kazı derinliği, bodrum kat adedi, komşu yapıların temel tipi ve derinliği ile zemin raporundaki kayma dayanımı parametreleri girdidir. Kazı derinliği ve komşu yapı bilgisi olmadan iksa tipi seçilmez.
Kazıklı iksa ve ankraj
Perde, kazı çevresine proje aralığında imal edilen fore veya mini kazıklardan oluşur; kazık başları betonarme veya çelik kuşak kirişiyle bağlanır. Kazı kademeli yapılır: her kademe ilgili ankraj sırasının gerilip kilitlenmesinden sonra bir sonraki kota indirilir. Ankrajlar TS EN 1537 kapsamında imal edilir; her üretim ankrajına kabul testi, proje başında seçilen ankrajlara uygunluk testi uygulanır.
Ankraj kökleri çoğu zaman komşu parsel altına uzanır; bu durumda komşu parsel sahibinden yazılı izin gerekir. İzin alınamıyorsa destek (strut) sistemi veya konsol perde alternatifleri projeci ile değerlendirilir.
- Perde tipi: fore kazıklı (Ø65–120 cm), mini kazıklı (dar alan) veya aralıklı kazık + shotcrete
- Ankraj: geçici (kazı süresince) veya kalıcı (çift korozyon korumalı) öngermeli halat ankraj
- Kademe sayısı ve ankraj kotları geoteknik projede; sahada germe tutanaklarıyla belgelenir
Shotcrete ile yüzey kaplaması
Aralıklı kazıklı perdelerde kazıklar arası zemin yüzeyi, kademe kazısı sonrası hasır çelik ve püskürtme betonla kaplanır; böylece yüzey dökülmesi ve yerel göçmeler önlenir. Shotcrete kalınlığı ve donatısı projeye göre belirlenir; kademe kazısı ile kaplama arasındaki süre sınırlı tutulur.
Komşu yapı tespiti ve izleme
Kazıya başlamadan önce etki alanındaki komşu yapılarda mevcut durum tespiti yapılır: çatlak haritası, fotoğraflı kayıt ve gerekirse noter veya bilirkişi eşliğinde tutanak. Bu tespit hem işvereni hem komşuyu korur; kazı sonrası hasar iddiaları tespit kaydıyla karşılaştırılır.
Kazı süresince perde tepesi yatay deplasmanı, gerekirse inklinometre ve komşu yapı oturma noktaları düzenli ölçülür. Ölçüm sıklığı kazı kademelerine bağlanır; projede tanımlı uyarı ve durdurma sınırları aşılırsa kazı durdurulur ve projeciye bildirilir. İzleme raporları işverene ve yapı denetime teslim edilir.
- Ön tespit: çatlak haritası, fotoğraf, tutanak
- İzleme: perde tepesi deplasmanı, inklinometre (projeye göre), komşu yapı oturma noktaları
- Eşikler: uyarı ve durdurma sınırları projede tanımlı; aşımda kazı durur
- Uyarı/durdurma sınırı (tipik değer): [VERİ BEKLİYOR] — projeye göre belirlenir
Yeraltı suyu kazı tabanının üstündeyse
Yüksek yeraltı su seviyesinde iksa perdesinin sızdırmazlığı ve kazı tabanı kabarması ayrıca değerlendirilir; aralıklı kazık yerine jet grout sızdırmazlık perdesi veya kazıklar arası jet grout dolgusu gerekebilir. Bu konuda ayrı çözüm sayfası: Yüksek Yeraltı Suyunda Kazı ve Temel Çözümleri.
Teklif için gerekenler
Zemin etüt raporu, kazı derinliği ve bodrum kat adedi, vaziyet planı üzerinde komşu yapıların konumu ve tahmini temel derinlikleri, yeraltı su seviyesi ve iş programı hedefi yeterlidir. 48 saat içinde perde tipi, ankraj sıra sayısı ve izleme kapsamı hakkında ön görüş iletiriz; birim fiyat çap, derinlik ve zemin koşullarına bağlıdır.
Bölgesel bağlam
Karadeniz kıyı bandında derin kazı problemi öncelikle bir su problemidir. Doğu Karadeniz kıyı akiferlerinde statik su seviyesi 0,3–1,0 m mertebesinde ölçülmüştür; bu koşulda iksa kararı, kazık aralığı, kazıklar arası geçirimsizlik ve çevre oturması izlemesiyle birlikte verilir. Trabzon ve Rize'de kıyı şeridinin darlığı, kazının çoğu zaman komşu yapı bitişiğinde yapılmasını da beraberinde getirir.
Sinop'ta ise imar statüsü belirleyicidir: merkez parsellerde ÖA-2.1 (önlemli alan — stabilite sorunlu, %10'dan büyük eğim) sınıflandırması projeye şev, istinat ve drenaj tedbirini zorunlu kılar.
- Trabzon: kıyı bandı ve yüksek su seviyesi: Trabzon bölge sayfası
- Sinop: önlemli alan statüsü ve eğimli parseller: Sinop bölge sayfası
- Ankraj deneyleri ve deplasman doğrulaması: Derin Kazıda İksa Seçimi: Ankrajlı Kazıklı Perde